Medycyna tybetańska — Sowa Rigpa, żywioły i trzy energie

Medycyna tybetańska z zewnątrz wygląda na egzotyczną ciekawostkę: zioła o dziwnych nazwach, kolorowe diagramy, mnisi, góry. Kiedy wejdziesz głębiej, znajdziesz coś innego — spójny, bardzo stary system myślenia o człowieku, z własną logiką, własnym językiem i własną wewnętrzną konsekwencją. Nie jest to medycyna w dzisiejszym, naukowym znaczeniu tego słowa. To tradycja. I właśnie jako tradycję warto ją poznać. Bez pogardy i bez naiwności.

Ten tekst jest wprowadzeniem. Pokażę, jak zbudowany jest system zwany Sowa Rigpa, skąd pochodzi, czym w nim jest pięć żywiołów i trzy energie, i co rozsądny człowiek może z niego dziś wziąć dla siebie — także wtedy, gdy interesują go po prostu domowe sposoby leczenia. Nie obiecuję cudów. Nie będzie tu ani jednego zdania o tym, że coś leczy raka albo zastępuje lekarza.

Sowa Rigpa — medycyna tybetańska i nauka o leczeniu

Tybetańska nazwa tego systemu brzmi Sowa Rigpa. Dosłownie: wiedza o uzdrawianiu, nauka o leczeniu. To, co dzisiaj nazywamy po prostu medycyna tybetańska, jest w rzeczywistości splotem kilku tradycji, który formował się na Wyżynie Tybetańskiej przez wiele stuleci.

Wchłonął wpływy indyjskiej ajurwedy, dawnej medycyny chińskiej, a także tradycji grecko-perskiej, która docierała tam szlakami handlowymi. Doszła do tego rdzenna, przedbuddyjska wiedza o górskich roślinach i o tym, jak żyć w bardzo trudnym klimacie. Na końcu całość została ułożona w filozoficzne ramy buddyzmu.

Najważniejszym tekstem są Cztery Tantry, po tybetańsku rGyud bzhi. Tradycja przypisuje je dawnym mistrzom medycyny, a w obecnej postaci były redagowane w średniowieczu. To dzieło ogromne: anatomia, diagnostyka z pulsu i moczu, setki roślin, zasady diety, etyka lekarza. Sowa Rigpa nie jest też wyłącznie tybetańska. Praktykuje się ją do dziś w Ladakhu, Bhutanie, Nepalu, Mongolii i Buriacji, każde z tych miejsc dołożyło do niej swoje rośliny i zwyczaje.

Zapamiętaj jedną rzecz: to nie jest zbiór ludowych porad. To uporządkowany system z własną teorią, własnym szkolnictwem i własną spójnością. Spójność nie jest jednak tym samym co prawdziwość. System może być wewnętrznie logiczny i jednocześnie nie mieć potwierdzenia w badaniach. Tak jest tutaj i trzeba to powiedzieć wprost.

Pięć żywiołów: ziemia, woda, ogień, wiatr, przestrzeń

Fundamentem jest nauka o pięciu żywiołach. I tu zaraz na wstępie rozwiejmy najczęstsze nieporozumienie. To nie są chińskie pięć przemian. Nie ma tu metalu ani drewna. Tybetańskie 5 żywiołów to: ziemia, woda, ogień, wiatr i przestrzeń.

• Ziemia to wszystko, co daje strukturę i ciężar. Kości, mięśnie, stabilność, poczucie oparcia. Za dużo ziemi oznacza ociężałość i opór przed zmianą.
• Woda to spójność, wilgoć i przepływ. Krew, limfa, śluz, płyny. W psychice: miękkość, przywiązanie, czasem przelewanie się emocji.
• Ogień to przemiana. Trawienie, temperatura ciała, metabolizm, ostrość widzenia i ostrość myśli. Za dużo ognia to gniew, zgaga, niecierpliwość.
• Wiatr to ruch. Oddech, krążenie, impuls nerwowy, mowa, myśl przeskakująca z tematu na temat. Nadmiar wiatru to niepokój, bezsenność, rozbiegana głowa.
• Przestrzeń to puste miejsce, w którym pozostałe cztery mogą się dziać. Jamy ciała, przestrzeń między myślami, cisza. Bez niej nic nie ma gdzie się rozwinąć.

W tej tradycji nie ma czegoś takiego jak dobry albo zły żywioł. Jest tylko proporcja. Każdy człowiek rodzi się z własnym układem tych pięciu i przez całe życie ten układ się przesuwa, zależnie od pory roku, wieku, jedzenia, pracy i tego, co ma w głowie. Zdrowie jest w tym języku stanem równowagi, a choroba zachwianiem proporcji.

To oczywiście model, a nie opis fizjologii. Nikt nie znajdzie w tobie wiatru pod mikroskopem. Ale jako język do opisywania samego siebie bywa zaskakująco użyteczny. Łatwiej czasem powiedzieć „mam za dużo wiatru w tym tygodniu” niż rozbierać na części swój stres. Jeśli chcesz zobaczyć, jak ten układ wygląda u ciebie, mamy na stronie darmowy kalkulator 5 żywiołów, który podpowie, którego z nich masz prawdopodobnie w nadmiarze, a którego brakuje.

Traktuj wynik jako lustro, nie jako diagnozę. Kalkulator 5 żywiołów nie bada twojej krwi. Porządkuje to, co o sobie powiedziałeś.

Trzy energie: rLung, Tripa i Beken

Z pięciu żywiołów tradycja wyprowadza trzy zasady działające w ciele. To one są prawdziwym narzędziem roboczym tybetańskiego lekarza.

rLung, energia wiatru

rLung (czytaj w przybliżeniu „lung”) to wszystko, co się porusza. Oddech, przepływ krwi, przewodzenie bodźców, ruch jelit, mowa. rLung odpowiada też za szybkość myśli. Kiedy jest zachwiany, pojawia się niepokój, kołatanie, płytki sen, wzdęcia, uczucie zimna, trudność z zatrzymaniem się w jednym miejscu. Tradycja uważa rLung za najbardziej wrażliwą z trzech energii i tę, która najłatwiej daje się rozregulować przez stres, nieregularne jedzenie i brak snu. Jeśli rozpoznajesz tu siebie, nie zdziw się. Współczesne życie jest fabryką nadmiaru rLung.

Tripa, energia ognia

Tripa wiąże się z ciepłem i przemianą. Trawieniem, temperaturą, ostrością, decyzyjnością. W nadmiarze daje według tradycji rozdrażnienie, gorycz w ustach, zaczerwienienie, pragnienie, skłonność do wybuchów. W niedoborze: ospałość, brak apetytu na jedzenie i na życie, uczucie, że nic się w środku nie przetrawia.

Beken, energia ziemi i wody

Beken to stabilność, wilgoć, masa, spokój. Nadmiar opisuje się jako ociężałość, śluz, obrzęki, senność po jedzeniu, przyrost wagi, apatię i trudność z rozpoczęciem czegokolwiek. Niedobór to suchość, chudość, krucha odporność na przeciążenie.

Ważne zastrzeżenie: te trzy energie nie są narządami ani substancjami. Nie da się ich zmierzyć. To kategorie opisowe wypracowane przez ludzi, którzy przez stulecia obserwowali chorych bez laboratorium i bez obrazowania. Imponujące jako osiągnięcie obserwacji. Niewystarczające jako podstawa decyzji o leczeniu poważnej choroby w dwudziestym pierwszym wieku.

Jak stawia się rozpoznanie

Klasyczny tybetański lekarz ma trzy narzędzia: pytanie, oglądanie i dotyk. Rozmawia długo. O jedzeniu, o snie, o pracy, o nastroju, o porze roku, o tym, co się ostatnio w życiu wydarzyło. Potem patrzy: na język, na skórę, na oczy, a tradycyjnie także na próbkę moczu, ocenianą po barwie, zapachu, osadzie i pianie. Na końcu bada puls, w kilku punktach na obu rękach, przypisując każdemu miejscu inny narząd.

Co z tego się broni? Wywiad, zawsze. Rozmowa o trybie życia jest rozmową o przyczynach i każdy dobry lekarz ją prowadzi. Oglądanie języka i skóry też bywa informacyjne, bo widać na nich odwodnienie czy wyniszczenie. Natomiast rozpoznawanie chorób narządów z pulsu i z moczu nie ma potwierdzenia w badaniach i nie zastępuje morfologii, USG czy wizyty u specjalisty. Mówię to wprost, żebyś wiedział, jak zareagować, jeśli ktoś zaproponuje ci badanie pulsu w miejsce skierowania. Medycyna tybetańska jako sposób myślenia o sobie to jedno. Medycyna tybetańska jako narzędzie diagnostyczne to już przekroczenie granicy.

Pory roku, wiek i pogoda

Jest w Sowa Rigpa jeden pomysł, który lubię szczególnie: człowiek zmienia się w czasie, więc i jego potrzeby się zmieniają. Dzieciństwo opisuje się jako okres Beken, wiek dojrzały jako okres Tripy, a starość jako okres rLung, czyli wiatru. Stąd według tradycji suchość, chłód i bezsenność u osób starszych. Podobnie z porami roku. Wiosną zaleca się jedzenie lżejsze i ciepłe, latem chłodniejsze i mniej ostre, jesienią i zimą sycące, tłuste i gorące, bo wtedy wiatr i zimno dają się najbardziej we znaki.

Nie musisz w to wierzyć, żeby z tego skorzystać. Wystarczy, że przyjmiesz prostą zasadę: w listopadzie potrzebujesz czegoś innego niż w lipcu, a po pięćdziesiątce czegoś innego niż w wieku dwudziestu pięciu lat. Większość dietetycznych pewników z internetu nie bierze tego pod uwagę w ogóle. Stare domowe sposoby leczenia uwzględniały to z natury rzeczy, bo powstawały w domach, w których zimą i latem po prostu jadło się inaczej.

Cztery drogi leczenia

Tu system staje się bardzo praktyczny. Sowa Rigpa układa postępowanie w cztery kolejne kroki i kolejność nie jest przypadkowa.

1. Dieta

Zawsze pierwsza. Zanim ktokolwiek sięgnie po zioło, patrzy się na to, co jesz, kiedy jesz i w jakim stanie. Logika jest prosta: jedzenie trafia do ciebie codziennie, więc jest najpotężniejszą dźwignią, jaką masz. Tradycja operuje przy tym kategoriami smaku i temperatury, nie kaloriami. Przy nadmiarze wiatru poleca jedzenie ciepłe, tłuste, odżywcze i spokojne posiłki. Przy nadmiarze ognia lżejsze i chłodniejsze. Przy nadmiarze Beken ostrzejsze, lżejsze, mniej nabiału i mniej słodkiego.

2. Sposób życia

Drugi krok to rytm dnia, sen, ruch, pora roku, praca, relacje i to, co nosisz w głowie. Tybetańska tradycja nigdy nie oddzielała umysłu od ciała. Gniew, żal i lęk traktowano jako czynniki chorobotwórcze tak samo realne jak zimno czy wilgoć. I w tym jednym punkcie współczesna nauka zaskakująco się z nią zgadza: wpływ przewlekłego stresu i chronicznego niedoboru snu na zdrowie jest dobrze udokumentowany. Jeżeli chcesz z tej strony podejść do własnego napięcia, pomocne bywają proste techniki uspokajania układu nerwowego, choćby sesja autohipnozy z afirmacjami.

3. Zioła

Dopiero trzeci krok. W tradycji tybetańskiej zioła prawie nigdy nie występują pojedynczo. Buduje się z nich wieloskładnikowe mieszanki, czasem po kilkanaście i więcej roślin, tak dobranych, by jedna łagodziła ostrość drugiej. Właśnie tutaj mieszczą się też wszystkie proste domowe sposoby leczenia, które znasz zresztą z własnego domu: napar z imbiru, ciepłe okłady, przyprawy wspierające trawienie.

4. Terapie zewnętrzne

Na końcu działanie na ciało z zewnątrz. Masaż olejem, nakładanie ciepła i zimna, kompresy, moksa, kąpiele ziołowe, akupresura, w dawnych czasach także upuszczanie krwi. Część z tego to po prostu dobry masaż i ciepło, które każdemu sprawiają ulgę. Część ma znaczenie wyłącznie w ramach tej tradycji i nie ma potwierdzenia w badaniach.

Zioła to leki. Serio

Muszę być tu bardzo konkretny, bo to miejsce, gdzie ludzie robią sobie krzywdę z dobrych intencji.

Roślina nie jest łagodniejsza od tabletki tylko dlatego, że jest rośliną. Działa przez te same receptory i jest rozkładana przez te same enzymy w wątrobie. Najprostsze domowe sposoby leczenia, jak napar z imbiru, ciepły kompres czy woda z solą do płukania gardła, są praktycznie bezpieczne. Stężone wyciągi i wieloskładnikowe mieszanki z nieznanego źródła to zupełnie inna liga. Dlatego:

• Jeśli bierzesz leki przeciwkrzepliwe, część ziół, między innymi miłorząb, czosnek w dużych ilościach, imbir czy kurkuma w stężonych wyciągach, może zmieniać krzepnięcie krwi.
• Jeśli bierzesz leki na ciśnienie, zioła o działaniu moczopędnym albo pobudzającym mogą zaburzyć ich dawkę.
• Jeśli bierzesz leki na cukrzycę, rośliny wpływające na poziom cukru potrafią zepchnąć cię w hipoglikemię.
• Ziele dziurawca osłabia działanie wielu leków, w tym antydepresantów i hormonalnej antykoncepcji.

Kobiety w ciąży i karmiące, dzieci oraz osoby z chorobami przewlekłymi, zwłaszcza nerek, wątroby, serca i tarczycy, nie powinny stosować preparatów ziołowych bez zgody lekarza. To nie ostrożnościowa formułka. To realne ryzyko. Mów lekarzowi o każdym ziołu i suplemencie, jakie przyjmujesz, tak samo jak o lekach. Osobna sprawa to jakość: sproszkowane mieszanki z niesprawdzonego źródła bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi, a czasem po cichu dosypuje się do nich zwykłych leków.

Granica, której nie przekraczaj

Ani ta strona, ani żadna książka nie zastępują diagnozy i leczenia. Objawy nagłe, silne albo utrzymujące się tygodniami to sprawa dla lekarza, nie dla ziół. Ból w klatce piersiowej, duszność, nagły bardzo silny ból głowy, osłabienie połowy ciała, zaburzenia mowy, krew w stolcu lub moczu, utrata wagi bez powodu, gorączka, która nie ustępuje, niepokojące objawy u małego dziecka. W takich sytuacjach nie szukaj naparu. Szukaj pomocy medycznej.

Medycyna tybetańska: co rozsądnie z tego wziąć

Po tych wszystkich zastrzeżeniach pytanie zostaje: co ci po tym? Moim zdaniem całkiem dużo, pod warunkiem że weźmiesz właściwe rzeczy.

1. Myślenie proporcjami, nie etykietami. Zamiast pytać „co mi jest”, pytasz „czego mam teraz za dużo, a czego za mało”. To zmienia sposób, w jaki sam siebie obserwujesz.
2. Kolejność działania. Najpierw jedzenie i rytm dnia, potem reszta. Większość ludzi robi odwrotnie: najpierw suplement, potem dopiero sen.
3. Jedność ciała i głowy. Pracuję z ludźmi od lat i widzę to w gabinecie non stop. Napięcie w życiu siedzi w ciele. Tybetańska tradycja mówiła o tym długo przed tym, nim ktokolwiek nazwał to psychosomatyką.
4. Dostosowanie do pory roku i do siebie. Nie istnieje jedna dieta dobra dla wszystkich i na zawsze. Zimą potrzebujesz czegoś innego niż w czerwcu.
5. Prostota. Ciepła woda, regularne posiłki, spacer, oddech, wcześniejsze kładzenie się spać. Nuda, a działa.

Czego nie brać? Przekonania, że to zastępuje medycynę. Że istnieje mieszanka na wszystko. Że skoro coś jest stare, to jest prawdziwe. Wiek tradycji mówi o jej trwałości, nie o jej skuteczności. Medycyna tybetańska jest fascynującym zapisem ludzkiej obserwacji i mądrego myślenia o całym człowieku, i taką właśnie wartość jej przypisuję. Ani mniej, ani więcej.

Dobre domowe sposoby leczenia są więc dodatkiem do rozsądnego życia, nigdy zamiennikiem lekarza. Jeśli chcesz sprawdzić, które z 5 żywiołów przeważają u ciebie w tym okresie, zacznij od kalkulatora, a potem po prostu obserwuj, co się dzieje, kiedy coś zmienisz. A jeśli wolisz przepracować to z kimś, kto zada ci właściwe pytania, możesz się ze mną skontaktować i porozmawiamy.

Jeśli chcesz wejść w to głębiej, napisałem o tym całą książkę. „Medycyna Tybetańska. Naturalne sposoby na zdrowie, spokój i dobre życie” to ułożony alfabetycznie przewodnik po dolegliwościach, przepisach, ćwiczeniach oddechowych, medytacjach i naukach o żywiołach, pisany moimi słowami i z tymi samymi zastrzeżeniami, jakie czytasz tutaj. Nie jest podręcznikiem leczenia. Jest zaproszeniem do spokojniejszego, uważniejszego obchodzenia się z samym sobą. Jeśli to brzmi jak coś dla ciebie, zajrzyj do niej.