Strach przed śmiercią — skąd się bierze i jak z nim żyć

Strach przed śmiercią nie jest objawem słabości. Jest jednym z najbardziej ludzkich uczuć, jakie istnieją. Mamy świadomość i mamy pamięć, więc wiemy o sobie coś, czego żadne inne zwierzę nie wie w ten sposób: że to się skończy. Dziwne byłoby raczej, gdyby taka wiedza nie budziła żadnej reakcji.

Ten tekst jest praktyczny. Nie obiecuję w nim, że lęk przed śmiercią zniknie, bo nie mogę tego obiecać. Pokażę, skąd się bierze, czym różni się zwykły lęk egzystencjalny od lęku, który wymaga pomocy specjalisty, i co ludziom naprawdę pomaga z nim żyć. Nie rozstrzygam tu, co jest po śmierci — nikt tego nie wie. Bez ezoteryki i bez obietnic.

Skąd się bierze lęk przed śmiercią

Najprostsza odpowiedź jest biologiczna. Organizm jest zbudowany tak, żeby trwać. Cofnięcie ręki od ognia, przyspieszone serce przy hałasie w nocy, odruch chwytania przy upadku — to wszystko ten sam mechanizm. Lęk przed śmiercią jest jego najbardziej abstrakcyjnym piętrem.

Drugie źródło to wyobraźnia. Zwierzę boi się konkretnego drapieżnika. Człowiek boi się czegoś, co nastąpi za trzydzieści lat, w nieznanym miejscu i w nieznanych okolicznościach. Umysł nie radzi sobie dobrze z tak nieokreślonym zagrożeniem, więc zaczyna wypełniać luki scenariuszami.

Trzecie źródło to niewiedza. Pytanie, co jest po śmierci, nie ma odpowiedzi, którą można sprawdzić. Lęk przed czymś nieznanym jest z reguły silniejszy niż lęk przed czymś znanym i nieprzyjemnym. Dlatego ludzie, którzy mają w tej sprawie jakieś poczucie sensu — religijne albo nie — często radzą sobie łatwiej. Nie dlatego, że wiedzą więcej, ale dlatego, że mniej wisi w powietrzu.

Czwarte źródło jest najczęściej pomijane, a moim zdaniem najważniejsze. Bardzo często to nie lęk przed samym nieistnieniem, lecz lęk przed niedokończeniem. Przed tym, że coś zostanie niepowiedziane, nienaprawione, niezaczęte. To dobra wiadomość, bo z tym można coś zrobić.

Warto też zauważyć, że lęk przed śmiercią rzadko dotyczy wyłącznie własnej. Bardzo często mocniej boimy się śmierci dziecka, rodzica albo partnera. To wtedy nie jest lęk przed nieistnieniem, lecz przed zostaniem samemu. Inny problem, inne narzędzia — dlatego warto sobie najpierw odpowiedzieć, czego właściwie się boję.

Dlaczego pytanie o to, co jest po śmierci, tak uwiera

Większość ludzi nie boi się samego momentu. Boi się dwóch rzeczy: tego, że będzie bolało, i tego, że nie wiadomo, co potem. Z pierwszą sprawą współczesna medycyna radzi sobie dziś znacznie lepiej, niż powszechnie się sądzi, i warto o tym wiedzieć, bo sama ta informacja wielu osobom zdejmuje ciężar.

Z drugą jest trudniej. Nie da się ustalić, co jest po śmierci, i trzeba to umieć powiedzieć na głos, zamiast udawać przed sobą pewność w którąkolwiek stronę. Doświadczam w pracy obu wersji udawania. Jedna mówi: wiem, że nic nie ma, i tak jest wygodniej. Druga: wiem dokładnie, jak to będzie. Obie bywają sposobem na obejście lęku, nie na przeżycie go.

Niepewność da się jednak znieść, jeśli nie jest jedyną rzeczą w polu widzenia. Ludzie, którzy mają poukładane konkretne sprawy i bliskie relacje, zwykle lepiej wytrzymują otwarte pytanie o życie po śmierci niż ci, którym zostało samo pytanie.

Lęk zwykły i lęk, który wymaga pomocy

To rozróżnienie jest w tym tekście najistotniejsze, więc postawię je wyraźnie.

Lęk egzystencjalny przychodzi falami. Zwykle ma powód: pogrzeb, diagnoza u kogoś bliskiego, okrągła rocznica, bezsenna noc. Trwa godzinę, dzień, kilka dni. Daje się nazwać. Po nim wraca zwykłe życie, czasem nawet z większą uwagą niż przedtem. Można z nim pracować rozmową, porządkowaniem spraw, obecnością ludzi.

Lęk nasilony wygląda inaczej. Nie ma wyraźnego powodu albo powód dawno minął, a lęk został. Pojawia się codziennie. Zaczyna rządzić decyzjami: dokąd pójdę, czego nie przeczytam, czego nie będę dotykał. Dochodzą objawy ciała — kołatanie serca, duszność, ucisk, drętwienie — i poczucie utraty kontroli. Pojawia się sprawdzanie: ciągłe badanie pulsu, czytanie w internecie, wielokrotne upewnianie się u bliskich. To już nie jest coś, z czym radzi się samemu, i nie jest to porażka. To moment na profesjonalną pomoc.

Chcę to napisać jasno, bo w internecie pełno jest przeciwnej sugestii: lęku nie trzeba i nie da się zawsze „wyleczyć samemu”. Niektóre odmiany lęku dobrze reagują na leczenie prowadzone przez specjalistę, a próba przeczekania ich samotnie zwykle je przedłuża.

Co strach przed śmiercią robi z codziennym życiem

Nieprzyjrzany lęk przed śmiercią rzadko zostaje w swoim pokoju. Zwykle rozlewa się na całą resztę.

• Odkładanie. Człowiek nie pisze testamentu, nie idzie na badania, nie rozmawia z rodzicem o trudnych sprawach — bo każda z tych rzeczy wymaga spojrzenia w tę stronę.
• Nadmierna kontrola. Odwrotny biegun: wszystko musi być zaplanowane, sprawdzone, zabezpieczone. Wygląda na odpowiedzialność, działa jak klatka.
• Zagłuszanie. Praca bez przerwy, telefon do późna, serial za serialem. Byle nie zostać samemu w ciszy.
• Unikanie bliskości. Rzadziej zauważane. Kto bardzo boi się straty, czasem woli nie przywiązywać się mocno.
• Drażliwość. Lęk zużywa energię. Zużyty człowiek jest krótszy wobec dzieci i partnera, a potem ma z tego powodu wyrzuty.

Zwróć uwagę, że żadna z tych rzeczy nie wygląda z zewnątrz na lęk przed śmiercią. Wygląda na charakter albo na zmęczenie. Dlatego warto czasem zapytać siebie, co właściwie jest pod spodem.

Uporządkowanie spraw — nudne i skuteczne

To najmniej duchowa rada w tym tekście i jednocześnie ta, która w mojej praktyce pomaga najczęściej. Lęk karmi się nieokreślonością. Konkret ją zabiera.

Chodzi o rzeczy całkowicie przyziemne. Testament albo przynajmniej jasność, kto ma co wiedzieć. Spisane hasła i dokumenty w jednym miejscu, tak żeby bliscy nie szukali po szufladach. Informacja, jakiego pożegnania byś chciał. Ubezpieczenie, jeśli masz dzieci. Numer do człowieka, który zna się na twoich sprawach.

Ludzie często odkładają to w nieskończoność, bo wydaje im się, że zajmowanie się tym przyciąga nieszczęście. Działa odwrotnie. Kiedy ta teczka istnieje, temat przestaje być nocnym gościem i staje się zamkniętą sprawą. Sporo osób opisuje po tym wyraźną ulgę.

Rozmowa, która nie musi nic rozstrzygać

Lęk przed śmiercią rośnie w milczeniu. U nas wciąż obowiązuje niepisana zasada, że o tym się nie mówi, żeby nie zasmucać. Skutek jest taki, że wszyscy myślą o tym samym i każdy osobno.

Rozmowa nie musi prowadzić do żadnego wniosku. Nie musicie ustalić, czy jest życie po śmierci. Wystarczy, że powiesz na głos: boję się tego, myślę o tym czasem w nocy. Samo nazwanie zmienia natężenie. To nie magia — tak działa język wobec stanów, które nie mają kształtu.

Jeśli nie masz z kim, to nie znaczy, że nie masz wyjścia. Psycholog, psychoterapeuta, duchowny, grupa wsparcia, coach — zależnie od tego, czego szukasz. Ważne, żeby drugi człowiek nie uciekał z tego tematu.

Zauważyłem przy tym rzecz, która mnie początkowo dziwiła. Rozmowy o wyobrażeniach życia po śmierci — religijnych, filozoficznych, zupełnie prywatnych — zwykle nie podnoszą lęku, lecz go obniżają. Chyba dlatego, że wreszcie ktoś traktuje temat jak temat, a nie jak coś, czego nie wolno dotknąć przy stole.

Obecność, która nie naprawia

Kiedy ktoś obok nas się boi, pierwszym odruchem jest pocieszanie. „Nie myśl o tym”. „Wszystko będzie dobrze”. „Jesteś młody”. To zwykle nie działa, bo zamyka rozmowę.

Działa coś prostszego: zostać. Słuchać bez poprawiania. Powiedzieć „rozumiem, że się boisz” i nie dodawać nic. Obecność bez naprawiania jest jedną z trudniejszych rzeczy, jakich uczę się w tej pracy, i jedną z najbardziej potrzebnych.

Rytuały, wdzięczność, zapisywanie

Rytuał nie jest przesądem. Jest formą, w którą można włożyć coś, co nie ma formy.

Zapalenie świeczki w rocznicę. Wizyta na grobie z konkretną rzeczą do powiedzenia. Jeden dzień w roku odłożony na porządkowanie zdjęć. Niedzielny telefon do matki, zawsze o tej samej porze. Takie rzeczy dają stracie i lękowi miejsce w kalendarzu, zamiast pozwalać im zajmować wszystkie dni po trochu.

Wdzięczność to drugie narzędzie, którego nie lubię nazywać tym słowem, bo zdążyło się zużyć. Chodzi o coś konkretnego: wieczorem wymienić trzy rzeczy z dzisiaj, które były dobre, choćby drobne. Nie chodzi o to, żeby się przekonać, że życie jest piękne. Chodzi o to, żeby uwaga przestała sterczeć wyłącznie w stronę końca.

Zapisywanie jest trzecim. Lęk w głowie krąży, a lęk na papierze ma początek i koniec. Dziesięć minut pisania o tym, czego się boję, bez cenzury i bez stylu. Potem zamknąć zeszyt. Wiele osób mówi, że sam akt wyjęcia tego z siebie na kartkę wyraźnie zmniejsza napięcie.

Natura, ciało i rytm dnia

Kontakt z naturą pomaga na ten lęk w sposób, którego nie potrafię dobrze wyjaśnić, ale który widzę regularnie. Las, woda, horyzont, pole, ogród. Być może dlatego, że w naturze przemijanie jest widoczne i zupełnie zwyczajne. Drzewo gubi liście i nikt nie robi z tego tragedii.

Do tego dochodzą podstawy, które brzmią banalnie i działają: regularny sen, ruch na umiarkowanym poziomie, mniej kawy po południu, mniej alkoholu wieczorem. Lęk jest znacznie silniejszy w ciele niewyspanym. Nie proponuję żadnych wysiłków przez ból ani ćwiczeń opartych na dyskomforcie — nie są potrzebne i nie pomagają. Chodzi o łagodność i powtarzalność.

Niedokończone sprawy — tu jest najwięcej do zrobienia

Jeśli lęk przed śmiercią jest w dużej części lękiem przed niedokończeniem, to warto wziąć kartkę i wypisać, co właściwie jest niedokończone.

Zwykle lista jest krótsza, niż się wydawało. Jedna rozmowa, której się unika. Jedno przepraszam. Jeden telefon do brata, z którym jest cicho od trzech lat. Jedno „dziękuję” komuś, kto o tym nie wie. Jedna rzecz, którą chciałeś zrobić i ciągle odkładasz na spokojniejszy rok.

Potem wybierz jedną pozycję i zrób ją w tym tygodniu. Nie wszystkie. Jedną. Ludzie, którzy to robią, często mówią, że lęk nie zniknął, ale zrobił się mniejszy i jakby bardziej na swoim miejscu. To uczciwy opis — i tyle obiecuję. Działa to niezależnie od przekonań na temat życia po śmierci.

Co obserwuje się u ludzi, którzy wrócili

Istnieje grupa ludzi, którzy mówią o tym lęku inaczej niż wszyscy. To osoby, u których stwierdzono śmierć kliniczną i które zostały przywrócone do życia. Ich relacje to najczęściej cytowany materiał w rozmowach o tym, co jest po śmierci — i jednocześnie materiał najłatwiejszy do nadinterpretowania w obie strony.

W relacjach spotykanych w bardzo różnych krajach powtarza się kilka rzeczy. Poczucie spokoju, nie grozy. Wrażenie światła. Czasem obraz tunelu albo przejścia. Czasem wrażenie patrzenia na własne ciało z boku. I prawie zawsze jedno: po powrocie ta osoba mniej boi się umierania.

Ciekawsze są jednak zmiany w życiu, nie same obrazy. Ludzie ci częściej mówią, że przestali gonić za rzeczami, że ważniejsi stali się konkretni ludzie, że łatwiej im wybaczać drobne sprawy. Opowieści o życiu po życiu właśnie w tym miejscu stają się najbardziej praktyczne — nie w opisie zaświatów, lecz w tym, jak ktoś potem układa swoje dni.

Dla osoby, która się boi, jest w tym jedna rzecz warta uwagi, i to niezależnie od interpretacji. Ludzie, którzy byli najbliżej, w swoich relacjach prawie nigdy nie opisują grozy. Opisują spokój. Można z tego nie wyciągać żadnych wniosków o życiu po życiu i nadal uznać to za informację, która trochę uspokaja.

Trzeba jednak powiedzieć rzecz uczciwą. Doświadczenie z pogranicza śmierci nie jest dowodem na nic. Może być obrazem, który wytwarza umysł w skrajnych warunkach, i to też byłoby ważne. Śmierć kliniczna, z której ktoś wrócił, nie jest tą śmiercią, o którą pytamy. Nie wiemy, czy jest życie po śmierci, i nikt tego za nas nie rozstrzygnie. Nie unieważnia to jednak obserwacji, że po takim doświadczeniu ludzie często żyją spokojniej.

Strach przed śmiercią: kiedy pójść do specjalisty

To nie jest uwaga na koniec dla porządku. To najważniejszy akapit w tym tekście.

• Lęk nie pozwala ci pracować — nie możesz się skupić, popełniasz błędy, unikasz obowiązków.
• Lęk nie pozwala ci spać — nie zasypiasz, budzisz się z kołataniem, boisz się nocy.
• Lęk nie pozwala ci wychodzić z domu albo zacząłeś unikać miejsc, ludzi i sytuacji.
• Trwa tygodniami i zamiast słabnąć, narasta.
• Pojawiają się napady z objawami ciała i poczuciem, że tracisz kontrolę.
• Zaczynasz sprawdzać swoje zdrowie wielokrotnie w ciągu dnia albo szukać ciągłego zapewniania u bliskich.

Jeśli rozpoznajesz u siebie choćby jeden z tych punktów, umów się do lekarza rodzinnego, psychologa albo psychoterapeuty. To jest zwykły krok, taki jak pójście do kogoś z bolącym kolanem. Lęk tej intensywności dobrze reaguje na leczenie, a przeczekiwanie go samotnie prawie nigdy nie jest najkrótszą drogą.

Jeśli właśnie kogoś straciłeś

Jeżeli to czytasz w pierwszych tygodniach po stracie, to żadna lista narzędzi nie jest teraz dla ciebie. Żałoba nie jest problemem do rozwiązania i nie ma rozkładu jazdy.

Jeśli czujesz, że nie dajesz sobie rady — że nie możesz jeść, spać, wyjść do ludzi, albo że mija kolejny tydzień i jest ciężej, nie lżej — porozmawiaj z kimś zaufanym albo ze specjalistą: lekarzem rodzinnym, psychologiem, psychoterapeutą. Żaden tekst, również ten, nie zastępuje takiej rozmowy.

Podsumowanie

Lęk przed śmiercią jest normalną częścią świadomego życia i nie da się go wyłączyć. Da się natomiast sprawić, że nie będzie rządził dniem. Pomagają rzeczy nudne i konkretne: uporządkowanie spraw, rozmowa, obecność kogoś, kto nie naprawia, rytuały, wdzięczność w prostej formie, zapisywanie, kontakt z naturą, regularny sen oraz praca nad jedną niedokończoną sprawą naraz.

Nie wiemy, co jest po śmierci. Pytanie o życie po śmierci zostaje bez pewnej odpowiedzi i trzeba umieć z tym żyć. Wiemy natomiast, że lęk zostawiony w milczeniu rośnie, a nazwany i obudowany konkretem — maleje. I wiemy, że jest granica, za którą potrzebna jest pomoc specjalisty: kiedy lęk odbiera pracę, sen i wyjście z domu albo trwa tygodniami i narasta.

Nie da się przestać bać się śmierci na zawsze. Da się przestać przez nią nie żyć.

Jeśli ten lęk jest u ciebie częstym gościem, zacznij od jednej rzeczy z tego tekstu, nie od wszystkich. Najlepiej od tej najbardziej przyziemnej. Temat samego umierania i tego, co o nim mówią ludzie, którzy byli blisko, opisuję szerzej w książce „Co jest po śmierci?”.